ENTrong bối cảnh biến đổi khí hậu đang ngày càng tác động mạnh mẽ đến Việt Nam, nhu cầu về nguồn nhân lực trong lĩnh vực Khoa học biển và Biến đổi khí hậu đang trở nên cấp thiết. Những vấn đề như nước biển dâng, xâm nhập mặn, xói lở bờ biển, ô nhiễm môi trường biển hay các hiện tượng thời tiết cực đoan không còn là những khái niệm xa vời mà đã và đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống kinh tế – xã hội, đặc biệt tại các khu vực ven biển và Đồng bằng sông Cửu Long.
Các hướng nghiên cứu tại Bộ môn Hải dương học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM hiện nay đang tập trung mạnh vào các vấn đề khoa học biển, môi trường ven biển và biến đổi khí hậu – những lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam trong bối cảnh ấm lên toàn cầu và phát triển kinh tế biển bền vững. Thông qua nhiều công trình công bố khoa học, bộ môn đã từng bước xây dựng định hướng nghiên cứu theo xu thế hiện đại, kết hợp giữa Hải dương học truyền thống với công nghệ dữ liệu, mô hình hóa và khoa học môi trường.
Một trong những hướng nghiên cứu nổi bật của bộ môn là nghiên cứu động lực học biển và tương tác biển – khí quyển – đất. Các công trình tập trung vào dòng chảy, sóng, thủy triều, vận chuyển trầm tích và các quá trình trao đổi vật chất giữa đại dương và khí quyển. Chẳng hạn như các công bố của TS. Nguyễn Công Thành và PGS.TS Đặng Trường An đánh giá sự gia tăng và biến động mực nước ở Đồng bằng sông Cửu Long dưới tác động của các yếu tố nhân tạo và khí hậu. PGS.TS Đăng Trường An cũng có nhiều công trình liên quan đến sự xuất hiện của hạn hán hoặc sự thay đổi trong đặc điểm lượng mưa dưới tác động của biến đổi khí hậu. Mô hình trầm tích lơ lửng dọc bờ biển ở Đồng bằng sông Cửu Long (TS. Nguyễn Công Thành và cộng sự) và xem xét ảnh hưởng của gió mùa đến sự phân bố kích thước hạt trầm tích dọc theo vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long (của TS. Lê Nguyễn Hoa Tiên và PGS.TS Võ Lương Hồng Phước).
Ngoài ra, công bố của TS. Lê Nguyễn Hoa Tiên và PGS.TS Võ Lương Hồng Phước về bảo vệ bờ biển rừng ngập mặn bằng cách xác định năng lượng sóng bị tiêu tán khi đi vào bờ. Đây là công trình nền tảng quan trọng để nghiên cứu đặc điểm biến động mực nước ven biển, nghiên cứu tác động của biến động khí hậu và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu lên vùng ven biển Việt Nam. Ngoài các nghiên cứu về môi trường ven biển, bộ môn cũng chú trọng phát triển các hướng nghiên cứu ứng dụng công nghệ hiện đại trong khoa học biển như GIS, viễn thám, xử lý dữ liệu hải dương học, mô hình hóa khí hậu. Bộ môn cũng phát triển các nghiên cứu về mô hình toán học và mô hình số trong hải dương học của ThS. Trần Xuân Dũng và cộng sự (2023) nhằm mô phỏng các quá trình động lực học biển, lan truyền chất ô nhiễm, vận chuyển bùn cát và biến đổi môi trường vùng cửa sông – ven biển.
Phân bố độ mặn khu vực ven bờ ĐBSCL (ThS. Nguyễn Hoàng Phong)
Song song với đó, các nghiên cứu liên quan đến biến đổi khí hậu và môi trường biển dựa trên dữ liệu ảnh vệ tinh cũng đang được chú trọng phát triển. Bộ môn đã thực hiện nhiều nghiên cứu về xói lở bờ biển như công trình của HVCH. Nguyễn Tiến Thành và cộng sự (2024) và TS. Nguyễn Công Thành và cộng sự (2023). Bên cạnh đó, công trình của ThS. Lâm Văn Hạo (2023) đã ứng dụng viễn thám để dự báo xâm nhập mặn tại các khu vực trồng lúa ven biển Đồng bằng sông Cửu Long. Nghiên cứu về biến động đường bờ, tác động của nước biển dâng và sự thay đổi môi trường tại các hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn Cần Giờ và Đồng bằng sông Cửu Long. Những nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn cao trong việc hỗ trợ quản lý tài nguyên, quy hoạch ven biển và thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam. Ngoài các nghiên cứu thực địa và môi trường ven biển, bộ môn cũng chú trọng phát triển các hướng nghiên cứu ứng dụng công nghệ hiện đại trong khoa học biển như GIS, viễn thám, xử lý dữ liệu hải dương học, mô hình hóa khí hậu.
Nghiên cứu về phân bố lượng mưa khu vực Nam Bộ
Đảo nhiệt đô thị tại Tp. HCM và Tp. Thái Nguyên (ThS. Lâm Văn Hạo)
Một hướng nghiên cứu tiếp cận với xu hướng khác của bộ môn là nghiên cứu chu trình carbon và khí nhà kính trong môi trường sông và ven biển, do TS. Bùi Thị Ngọc Oanh. Các công trình gần đây tập trung vào methane (CH₄), chu trình carbon, tương tác biển – khí quyển và vai trò của hệ sinh thái rừng ngập mặn trong phát thải và hấp thụ khí nhà kính. Đây là một trong những chủ đề đang được quốc tế quan tâm mạnh mẽ trong bối cảnh Net Zero, phát triển bền vững và giảm phát thải ròng theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP. Các nghiên cứu này giúp sinh viên có cơ hội tiếp cận với những vấn đề khoa học mới, mang tính liên ngành giữa Hải dương học, Khí hậu học và Môi trường.
Thông qua các hướng nghiên cứu trên, có thể thấy Bộ môn Hải dương học không chỉ đào tạo kiến thức nền tảng về khoa học biển mà còn hướng đến các vấn đề thời sự toàn cầu như biến đổi khí hậu, môi trường và phát triển bền vững. Đây cũng là cơ sở quan trọng để ngành Hải dương học thu hút sinh viên trong bối cảnh nhu cầu nhân lực về khoa học biển, khí hậu và môi trường ngày càng gia tăng tại Việt Nam.
Trong bối cảnh này, Ngành Hải dương học đang dần trở thành một trong những ngành học mang tính chiến lược trong thời đại biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế biển bền vững. Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu biển truyền thống, Hải dương học hiện đại còn liên quan mật thiết đến các lĩnh vực như khí hậu học, mô hình hóa môi trường, viễn thám, GIS, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu và dự báo môi trường biển. Đây là những lĩnh vực đang có nhu cầu nhân lực ngày càng cao tại các viện nghiên cứu, trung tâm dự báo, cơ quan quản lý tài nguyên môi trường, cũng như các tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực khí hậu và phát triển bền vững.
Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM, Bộ môn Hải dương, Khí tượng và Thủy văn đã và đang phát triển chương trình đào tạo theo hướng hiện đại, tăng cường tính liên ngành giữa Hải dương học, Khí tượng học, Thủy văn học và khí hậu. Song song với hoạt động đào tạo, bộ môn cũng triển khai nhiều hướng nghiên cứu gắn liền với các vấn đề môi trường biển và biến đổi khí hậu hiện nay như tương tác biển – khí quyển, mô hình hóa hải dương học, nghiên cứu hệ sinh thái rừng ngập mặn, xói lở bờ biển, vận chuyển trầm tích, khí nhà kính và chu trình carbon trong môi trường ven biển. Các nghiên cứu này không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn góp phần cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu tại Việt Nam.
Nguồn BM HD, KT và TV
